Phớt ô tô: các loại phớt trên xe và cách chọn thay thế
Tác giả: Ban Kỹ thuật Phớt Cao Su
Phớt ô tô là nhóm phớt chắn dầu lắp tại các vị trí trục quay xuyên qua vỏ động cơ, hộp số và cầu xe. Chúng cùng nguyên lý với phớt công nghiệp nhưng làm việc trong điều kiện khắc nghiệt hơn: nhiệt độ dao động lớn, rung động liên tục, và bụi nước từ mặt đường. Bài này liệt kê các vị trí phớt trên xe, dấu hiệu hỏng của từng vị trí, và cách chọn thay thế khi không có mã zin.
Các vị trí phớt chính trên một chiếc xe
| Vị trí | Tên thường gọi | Dấu hiệu hỏng |
|---|---|---|
| Đầu trục khuỷu, phía puly | Phớt đầu trục cơ (trước) | Dầu bám quanh puly, văng lên dây curoa |
| Đuôi trục khuỷu, phía hộp số | Phớt đuôi trục cơ (sau) | Dầu nhỏ giọt giữa động cơ và hộp số |
| Đầu trục cam | Phớt cam | Dầu rỉ quanh nắp dàn cò, bám dây cam |
| Trục ra hộp số | Phớt hộp số | Dầu hộp số rỉ ở đầu nối các-đăng |
| Bán trục / láp | Phớt láp | Dầu cầu rỉ ra vành trong bánh xe |
| Trục quả dứa cầu sau | Phớt cầu | Dầu cầu bám mặt bích các-đăng |
| Trục bơm nước | Phớt bơm nước | Nước làm mát rỉ ở lỗ thoát của bơm |
Phần lớn các vị trí trên dùng phớt hai môi có lò xo — môi chính giữ dầu, môi phụ chắn bụi nước từ ngoài — tương ứng mã TC trong hệ mã công nghiệp. Riêng phớt láp và phớt cầu thường có thêm lớp chắn bụi tăng cường vì nằm sát mặt đường.
Vì sao phớt ô tô hỏng sớm hơn phớt công nghiệp
- Chu kỳ nhiệt liên tục. Xe nguội rồi nóng vài lần mỗi ngày. Cao su giãn nở rồi co lại, đẩy nhanh quá trình mất đàn hồi so với máy công nghiệp chạy ổn định một nhiệt độ.
- Bụi, nước, muối đường. Phớt láp và phớt cầu hứng trực tiếp. Nước lọt qua môi chắn bụi sẽ làm gỉ lò xo thép carbon và cuốn cát vào mặt trục.
- Rung động và lệch tâm. Trục xe chịu tải thay đổi liên tục; độ đảo lớn hơn máy tĩnh, môi phớt phải bám theo nhiều hơn.
- Xe đứng lâu. Xe không chạy vài tháng, môi phớt bị nén ở một vị trí và cao su “nhớ” trạng thái đó, khởi động lại thường rò.
Chọn thay thế khi không có mã zin
Phớt zin theo mã hãng thường đắt và phải chờ hàng. Nhưng phớt là chi tiết tiêu chuẩn theo ba số d × D × B, nên nếu đo đúng thì phớt công nghiệp cùng kích thước và cùng kết cấu thay được:
- Đo ba số trên phớt cũ: d là đường kính trục (lỗ trong phớt), D là đường kính ngoài, B là bề rộng. Nhiều phớt ô tô dập sẵn ba số này trên vỏ.
- Xác định số môi. Nhìn mặt hướng ra ngoài: có thêm một vành cao su mỏng ngoài môi chính thì đó là loại hai môi, cần thay bằng loại hai môi.
- Xem vỏ ngoài là cao su hay kim loại. Vỏ bọc cao su lắp vào lỗ nhôm tốt hơn; vỏ kim loại bám chắc hơn khi lỗ đã rộng.
- Chọn vật liệu theo vị trí. Phần lớn vị trí trên xe dùng NBR là đủ. Vị trí sát nguồn nhiệt như phớt cam trên động cơ tăng áp, hoặc xe chạy liên tục đường dài, nên dùng Viton FKM.
- Vị trí dính nước nhiều — phớt láp, phớt cầu — nên yêu cầu bản lò xo thép không gỉ để lò xo không gỉ đứt.
Kho có 1.932 quy cách phớt trục quay, trục 6–560 mm, phủ gần hết dải kích thước dùng trên ô tô và xe tải. Ngoài ra có riêng 94 cỡ phớt xe hơi TB, trục 36–185 mm, dành cho các vị trí quen dùng loại vỏ kim loại.
Trục đã mòn rãnh — chuyện rất hay gặp trên xe cũ
Trên xe chạy nhiều, đầu trục cơ và trục láp thường đã có một rãnh mòn thấy rõ ở đúng chỗ môi phớt cũ tì vào. Thay phớt mới cùng cỡ thì môi lại nằm đúng rãnh đó và tiếp tục rò — đây là lý do phổ biến nhất khiến “thay phớt rồi vẫn chảy dầu”.
Hai cách xử lý: dùng phớt cùng d và D nhưng khác bề rộng B để môi tì sang vùng chưa mòn, hoặc ép phớt mới lùi vào sâu hơn vài milimét nếu lỗ gối cho phép. Với trục mòn sâu thì cần bạc phục hồi. Chi tiết tại phớt chắn dầu bị rò rỉ.
Câu hỏi thường gặp về phớt ô tô
Phớt không phải hàng zin có bền bằng không?
Phụ thuộc vào việc chọn đúng ba yếu tố: kích thước d × D × B, kết cấu (số môi, kiểu vỏ) và vật liệu. Khớp cả ba thì tuổi thọ tương đương, vì phớt zin cũng do các nhà sản xuất phớt công nghiệp cung cấp cho hãng xe. Sai một trong ba — hay gặp nhất là thay loại một môi vào vị trí vốn hai môi — thì hỏng sớm.
Thay phớt đuôi trục cơ có phải hạ hộp số không?
Có, vị trí này nằm giữa động cơ và hộp số nên bắt buộc phải tách hai cụm. Vì công tháo lắp lớn, khi đã hạ hộp số nên thay luôn phớt trục sơ cấp hộp số và kiểm tra bạc đạn bi tê — chi phí chi tiết nhỏ so với công làm lại lần hai.
Dầu rỉ ở vành trong bánh xe là phớt gì?
Thường là phớt láp (phớt bán trục). Dầu cầu rò qua phớt láp chảy ra vành trong bánh xe, đôi khi dính lên má phanh gây mất phanh — nên xử lý sớm. Kiểm tra thêm mức dầu cầu, vì rò lâu ngày làm cạn dầu và hỏng bánh răng quả dứa.
Xe để lâu không chạy rồi rò dầu, thay phớt là hết?
Thường là hết, nếu trục chưa mòn rãnh. Xe đứng lâu làm môi phớt bị nén cố định một chỗ và mất đàn hồi cục bộ. Khi thay, chọn vật liệu tốt hơn không giải quyết được vấn đề này — điều có ích hơn là nổ máy định kỳ để dầu tráng lại bề mặt phớt.
Ảnh hàng thật tại kho
Ảnh chụp hàng thật tại kho, minh hoạ cho nội dung bài viết.
